IFC: Мерење на ефикасноста на трговијата на границите на Северна Македонија

Меѓународната финансиска корпорација (IFC), со поддршка на Република Северна Македонија, ги исполнува своите задолжителни обврски кон Договорот за олеснување на трговијата на СТО преку сеопфатна Студија за времето потребно за царинење (TRS+).

Додека IFC ја насочуваше и финансираше иницијативата со цел да се добијат емпириски податоци за идни инвестиции во логистичкиот сектор, самата студија беше спроведена преку длабока координација на терен со клучните национални засегнати страни, вклучувајќи ја Царинската управа на Северна Македонија, различните гранични регулаторни агенции (CBRAs), како ветеринарните и санитарните инспекторати, и субјектите од приватниот сектор, меѓу кои царински посредници, шпедитери и стопански комори.

Царинската управа управува со стратешки трговски коридори. Заедно, четирите евалуирани локации: граничните премини (ГП) Табановце, Ќафасан и Богородица, и внатрешната Царинска испостава Скопје 1013, опфаќаат приближно 60% од вкупниот трговски тек во земјата.

На Република Северна Македонија ѝ беше потребна сеопфатна Студија за времето потребно за царинење (TRS+) за да се измери и објави просечното време на ослободување на стоките, со идентификување на клучните тесни грла во работните процеси и кај јавниот и кај приватниот сектор.

Редовното спроведување на TRS е задолжителна меѓународна обврска која произлегува од членството во СТО согласно членот 7.6 од Договорот за олеснување на трговијата (TFA), а олеснувањето на трговијата директно ја одредува регионалната и меѓународната конкурентност на економијата преку намалување на вкупните трговски трошоци. Земјата немаше спроведено формална TRS од 2015 година, што остави значаен јаз во податоците.

Студијата бараше строга меѓуагенциска координација во згуснат период од 7 последователни денови за теренско мерење (25 јануари – 2 февруари 2022 година) и мораше да ги земе предвид регионалните пазарни разлики, недостигот на кадар во одредени гранични регулаторни агенции и неусогласеното работно време меѓу агенциите.

Civitta, со поддршка на IFC, ја примени методологијата Студија за времето на ослободување на СЦО (TRS+), комбинирајќи квалитативни теренски податоци – директни набљудувања од супервизорите и попишувачите на терен, со квантитативни збирки податоци извлечени од системот ЕКСИМ за анализа на лиценци, дозволи, сертификати и други документи (LPCO), паралелно со таргетирани физички прашалници.

• Пилот-студија. Пред целосното распоредување, Civitta спроведе пилот-студија за да ги открие практичните оперативни предизвици и да го оптимизира дизајнот на теренското истражување пред згуснатиот период на мерење.
• Споредба помеѓу јавниот и приватниот сектор. Податоците беа структурирани за да се спореди релативното временско оптоварување помеѓу јавните органи и чинителите од приватниот сектор (возачи, брокери, шпедитери), наместо царинењето да се третира како единствен, недиференциран процес.
• Длабока координација со засегнатите страни. Civitta работеше во тесна соработка со Царинската управа, супервизорите на терен, регионалните стопански комори и Здружението на царински посредници за да го усогласи следењето на јавните податоци со реалноста на приватниот сектор.

Студијата успешно ги измери референтните вредности за обработка и докажа генерално намалување на времето на чекање при увоз во споредба со податоците од 2015 година.

• Потврдена ефикасност на границата. Контролата од страна на граничната полиција и мерењето на камионите се покажаа како високо ефикасни, одземајќи само 2 минути на сите четири локации.
• Преместени тесни грла. Податоците јасно покажаа дека подготовката на документите од приватниот сектор и недостигот на синхронизација на кадарот во агенциите се поголеми причинители за доцнење отколку самото царинење.
• Стратешки патоказ. Студијата обезбеди јасни докази кои го поддржуваат претстојното воведување на Националниот едношалтерски систем (NSW) и пошироките рамки за регионална интеграција.
• Попаметно распоредување на кадарот, а не подолго работно време. Бидејќи само 16% од LPCO барањата се поднесуваат надвор од работното време, Царинската управа можеше да даде приоритет на зголемување на капацитетот на инспекторите за време на шпиц-часовите, наместо да воведува скапи 24/7 смени.

Студијата поттикнува реформи во политиките базирани на податоци кои континуирано ќе ги намалуваат трансакциските трошоци во трговијата. Со имплементација на препораките, македонските компании кои тргуваат преку граница ќе добијат поголема агилност и трошковна конкурентност во рамките на ЦЕФТА, иницијативата Отворен Балкан и пошироките меѓународни пазари.

1. Капацитетот на приватниот сектор е важен. Олеснувањето на трговијата не е прашање само на јавниот сектор – во ефикасни царински средини, поголемиот дел од доцнењата се префрлаат кај приватните брокери кои прават грешки во документацијата, па наменските обуки и дигиталните помагала (како онлајн видео туторијали) се од витално значење.
2. Усогласувањето на процесите е подобро од 24/7 достапност. Елиминирањето на непотребните одложувања бара синхронизација на смените на агенциите и усогласување на бројот на персоналот (на пр. ветеринарни и фитосанитарни инспектори на ГП Ќафасан) со реалниот обем на работа, наместо едноставно продолжување на работното време.
3. Скалабилна рамка. Методологијата TRS+ докажа дека поедноставените царински процедури можат да го намалат просечното време за увоз и извоз на помалку од една петтина од времето потребно за редовен карго транспорт – што е директно применливо за секоја економија во развој која сака да ја оптимизира својата гранична инфраструктура и да ги искористи регионалните трговски договори како Зелените коридори.