Shfrytëzimi i burimeve natyrore dhe produkteve minimalisht të përpunuara në Kosovë

Ministria e Industrisë, Ndërmarrësisë, Tregtisë dhe Inovacionit është institucioni kryesor publik përgjegjës për mbështetjen e zhvillimit industrial të Kosovës, konkurrueshmërisë së bizneseve, ndërmarrësisë, inovacionit, politikave tregtare dhe rritjes së orientuar drejt eksportit. Përmes këtij angazhimi, Ministria synoi të kuptojë më mirë se si Kosova mund t’i shfrytëzojë burimet natyrore dhe produktet minimalisht të përpunuara për të gjeneruar Vlerë më të lartë të Shtuar në Prodhim, për të reduktuar varësinë nga importet dhe për të forcuar konkurrueshmërinë e eksportit.

Studimi është realizuar nga Civitta, në partneritet me REX Consulting, në kuadër të projektit “Rritja e qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse në Kosovë”, të financuar nga Dukati i Madh i Luksemburgut dhe të zbatuar nga MINTI dhe LuxDev. 

LuxDev vepron në një fushë shumë strategjike të politikave kombëtare. Sektori i prodhimit në Kosovë është thelbësor për transformimin afatgjatë ekonomik, megjithatë vendi vazhdon të përballet me deficit të lartë tregtar dhe krijim të kufizuar të vlerës vendore. Për këtë arsye, studimi e mbështeti Ministrinë me evidencë, prioritizim të produkteve dhe rekomandime të politikave që mund të udhëheqin masat e ardhshme për mbështetjen e industrisë.

Sfida kryesore e Kosovës nuk qëndronte te mungesa e burimeve, por te aftësia e kufizuar për të gjeneruar vlerë më të lartë vendore nga to. Edhe pse vendi posedon produkte bujqësore, burime pyjore, kapacitete industriale dhe produkte gjysmë të përpunuara, shumë prej tyre eksportohen me përpunim të kufizuar, ndërsa produktet finale me vlerë më të lartë vazhdojnë të importohen.

Kjo sfidë reflektohet edhe në strukturën ekonomike të Kosovës. Vlera e Shtuar në Prodhim mbeti në rreth 16% të BPV-së, nën nivelin 18-22% të zakonshëm në ekonomitë e krahasueshme, ndërsa deficiti tregtar i mallrave tejkaloi 47% të BPV-së gjatë periudhës 2022-2024, duke u rritur nga 4.2 miliardë euro në gati 4.9 miliardë euro.

Ministria kishte nevojë për përgjigje të bazuara në evidencë për disa pyetje strategjike:

• Cilat grupe produktesh ofrojnë potencialin më të madh për rritjen e vlerës së shtuar vendore?
• Ku mund realisht të zëvendësohen importet përmes prodhimit ose përpunimit vendor?
• Cilat sektorë kanë kapacitet për t’u shkallëzuar dhe për të konkurruar ndërkombëtarisht?
• Cilat produkte tregojnë potencialin më të fortë për eksport?
• Cilat masa të politikave janë të nevojshme për të mbështetur përmirësimin industrial?

Trajtimi i këtyre pyetjeve ishte kompleks, pasi sektori i prodhimit në Kosovë dominohet nga NMVM-të, të cilat përballen me kufizime që lidhen me financimin, teknologjinë, çertifikimin, aftësitë dhe rrjetet e furnizimit. Këto kufizime e zvogëlojnë aftësinë e tyre për të kaluar drejt prodhimit me vlerë më të lartë.

Për këtë arsye, Ministria kishte nevojë për një kornizë prioritizimi të bazuar në evidencë, e cila do të identifikonte grupet më premtuese të produkteve dhe do t’i përkthente gjetjet në veprime të synuara të politikave për përmirësim industrial, zëvendësim të importeve dhe rritje të eksportit.

Civitta aplikoi një metodologji të strukturuar dhe të bazuar në evidencë për të identifikuar grupet e produkteve prodhuese me potencialin më të fortë për të rritur vlerën e shtuar vendore, për të reduktuar varësinë nga importet dhe për të forcuar konkurrueshmërinë e eksportit.

Analiza kombinoi të dhënat tregtare, vlerësimin e tregut dhe ekspertizën sektoriale për të kaluar nga një univers i gjerë i produkteve prodhuese drejt një grupi të fokusuar mundësish me potencial të lartë. Në vend që të mbështetej vetëm në vëllimet e eksportit ose importit, studimi vlerësoi nëse Kosova posedon kapacitetet industriale, bazën e burimeve, qasjen në treg dhe shkallëzueshmërinë e nevojshme për rritje të qëndrueshme.

Kriteret kryesore të vlerësimit përfshinë:

• potencialin për zëvendësim të importit dhe varësinë tregtare;
• konkurrueshmërinë e eksportit dhe qasjen në tregjet rajonale dhe ndërkombëtare;
• potencialin për Vlerë të Shtuar në Prodhim përmes përpunimit, dizajnit, brendimit, certifikimit dhe përmirësimit të produkteve;
• lidhjen me burimet vendore dhe zinxhirët lokalë të furnizimit;
• shkallëzueshmërinë dhe kërkesën e tregut; dhe
• fizibilitetin e politikave, përfshirë disponueshmërinë e masave mbështetëse që lidhen me financimin, aftësitë, inovacionin, certifikimin dhe promovimin e eksportit.

Një veçori dalluese e angazhimit ishte zhvillimi i një pakete mjetesh për prioritizim, e cila përfshinte indikatorë si Avantazhi Krahasues i Zbuluar, Raporti i Varësisë nga Importi, rritja e eksportit, kërkesa e tregut, shkallëzueshmëria, qasja tregtare dhe potenciali për shtim të vlerës. Kjo paketë mjetesh i ofron Ministrisë një kornizë praktike që mund të përdoret edhe në ushtrime të ardhshme të politikave industriale dhe planifikimit të investimeve.

Bazuar në këtë analizë, studimi identifikoi tri grupe prioritare produktesh me potencialin më të fortë për përmirësim:

• Produkte të avancuara ndërtimore
• Produkte të përpunuara bujqësore
• Produkte me bazë druri

Secili grup prioritar u vlerësua më pas në detaje, duke përfshirë mundësitë e tregut, kufizimet, perspektivat e eksportit, kërkesat për investime dhe masat e politikave të nevojshme për të përshpejtuar rritjen.

Studimi i ofroi Ministrisë një kornizë të bazuar në evidencë për identifikimin e segmenteve prodhuese me potencialin më të madh për të rritur vlerën e shtuar vendore, për të reduktuar varësinë nga importet dhe për të forcuar konkurrueshmërinë e eksportit. Përmes një procesi të strukturuar prioritizimi, tri grupe produktesh dolën si mundësitë më premtuese për përmirësim industrial në Kosovë.

• Produkte të avancuara ndërtimore

Analiza identifikoi produktet e avancuara ndërtimore, përfshirë dyert, dritaret, fasadat me efikasitet energjetik dhe komponentët e lidhur me to, si një nga segmentet më konkurruese të prodhimit në Kosovë. Sektori tregoi potencial të fortë për eksport, mundësi për zëvendësim të importit dhe aftësi për të gjeneruar vlerë më të lartë përmes fabrikimit, inxhinierisë, montimit dhe certifikimit. Kufizimet kryesore përfshinë qasjen e kufizuar në pajisje moderne, ekspertizë teknike, shërbime të certifikimit dhe financim afatgjatë për investime.

• Produkte të përpunuara bujqësore

Produktet e përpunuara bujqësore u identifikuan si mundësi strategjike për të rritur krijimin e vlerës në sektorin bujqësor të Kosovës. Kategoritë e produkteve si ushqimet e përpunuara, bimët mjekësore dhe aromatike, vajrat esenciale, çajrat dhe vera ofrojnë potencial të konsiderueshëm për brendim, përpunim dhe zhvillim të eksportit. Studimi theksoi mundësitë për të forcuar lidhjet ndërmjet fermerëve, përpunuesve dhe eksportuesve, duke adresuar njëkohësisht sfidat që lidhen me zinxhirët e fragmentuar të furnizimit, çertifikimin, përputhshmërinë me standardet e sigurisë ushqimore dhe infrastrukturën e përpunimit.

• Produkte me bazë druri

Studimi identifikoi gjithashtu produktet me bazë druri, përfshirë mobiliet, sistemet e brendshme, parketin dhe komponentët e parapërgatitur prej druri, si sektor me potencial të lartë për përmirësim. Kosova tashmë posedon një bazë të aftë prodhuese, por vlera më e madhe mund të kapet përmes përmirësimit të dizajnit, finalizimit, certifikimit dhe hyrjes në segmente tregu me vlerë më të lartë. Pengesat kryesore përfshijnë kapacitetin e kufizuar të dizajnit, sfidat e certifikimit, furnizimin jo të qëndrueshëm me lëndë drusore dhe qasjen e kufizuar në teknologji moderne të prodhimit.

• Ndikimi në politika

Përtej identifikimit të sektorëve prioritarë, studimi zhvilloi një portofol rekomandimesh të politikave që mbulojnë zhvillimin e aftësive, mbështetjen për inovacion, rrjetet e furnizuesve, promovimin e eksportit, sistemet e vlerësimit të përputhshmërisë dhe mbështetjen për investime në përmirësimin teknologjik. Si rezultat, Ministria mori një udhërrëfyes praktik për forcimin e sektorit prodhues në Kosovë, së bashku me një kornizë të ripërdorshme prioritizimi që mund të udhëheqë politikat e ardhshme industriale, planifikimin e investimeve dhe iniciativat për zhvillim sektorial.

Studimi tregoi se mundësia më e madhe e Kosovës për zhvillim industrial qëndron në kapjen e më shumë vlere nga burimet, kapacitetet dhe aktivitetet ekzistuese prodhuese. Në vend që të mbështetet vetëm në krijimin e industrive të reja, Kosova mund të rrisë Vlerën e Shtuar në Prodhim duke përmirësuar sektorët ekzistues përmes përpunimit më të avancuar, zhvillimit të produkteve, certifikimit, dizajnit dhe prodhimit të orientuar drejt eksportit.

Një gjetje tjetër kryesore ishte se zëvendësimi i importit dhe konkurrueshmëria e eksportit janë ngushtë të ndërlidhura. Firmat që mund të përmbushin kërkesat për cilësi, besueshmëri dhe certifikim të nevojshme për të zëvendësuar produktet e importuara janë gjithashtu më të pozicionuara për të konkurruar në tregjet rajonale dhe ndërkombëtare.

Studimi gjithashtu theksoi rëndësinë e mbështetjes së synuar për NMVM-të, të cilat vazhdojnë të përballen me barriera praktike që lidhen me teknologjinë, aftësitë, çertifikimin, financimin dhe koordinimin e zinxhirit të furnizimit. Adresimi i këtyre kufizimeve është thelbësor për t’u mundësuar prodhuesve të kalojnë drejt segmenteve të tregut me vlerë më të lartë.

Duke kombinuar analizën tregtare, vlerësimin e konkurrueshmërisë, ekspertizën sektoriale dhe dizajnimin e politikave, Civitta zhvilloi një kornizë praktike që e ndihmoi Ministrinë të identifikojë grupet prioritare të produkteve dhe t’i përkthejë gjetjet analitike në masa të zbatueshme të politikave.

Metodologjia ofron një qasje të ripërsëritshme që mund të aplikohet në sektorë dhe vende të ndryshme për të mbështetur zhvillimin e zinxhirëve të vlerës, përmirësimin industrial, zëvendësimin e importit dhe rritjen e eksportit.