Vlerësimi i Planifikimit Kombëtar të Përshtatjes në Shqipëri

UNDP Albania është një partner kyç zhvillimor që mbështet institucionet kombëtare, qeverisjen vendore dhe aktorët e zhvillimit në fusha si rezilienca klimatike, qeverisja mjedisore, reforma e sektorit publik, përfshirja sociale dhe zhvillimi i qëndrueshëm.

Përmes kësaj detyre, UNDP Albania kërkoi një vlerësim përfundimtar të pavarur të projektit të saj për Planifikimin Kombëtar të Përshtatjes (NAP). Projekti kishte për qëllim forcimin e kapaciteteve institucionale, teknike dhe strategjike të Shqipërisë për planifikimin afatmesëm dhe afatgjatë të përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike. Ai mbështeti integrimin e rreziqeve klimatike në planifikimin kombëtar dhe sektorial, harmonizimin me Kontributet e Përcaktuara Kombëtare të Shqipërisë dhe kuadrin e anëtarësimit në BE, si dhe zhvillimin e rrugëve të financimit për investimet në përshtatje.

Projekti NAP u zbatua së bashku me Ministrinë e Turizmit dhe Mjedisit dhe u financua nga Green Climate Fund. Ai mbuloi periudhën nga 17 gusht 2020 deri në datën e planifikuar të përfundimit, 15 dhjetor 2025, me një buxhet total të angazhuar prej 2,997,907 USD. Në kohën e vlerësimit, shpenzimet kishin arritur në 2,842,210.4 USD. Vlerësimi përfundimtar u realizua nga maji deri në gusht 2025 nga Civitta.

Shqipëria është shumë e cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike, veçanërisht në sektorë si bujqësia, burimet ujore, turizmi, infrastruktura dhe zonat bregdetare. Vendi përballet me rreziqe në rritje nga përmbytjet, thatësirat, erozioni bregdetar dhe ngjarjet ekstreme të motit. Në të njëjtën kohë, Shqipëria është vend kandidat për anëtarësim në BE dhe po punon për të harmonizuar politikat e saj mjedisore dhe klimatike me kërkesat e BE-së, përfshirë Kapitullin 27 të acquis të BE-së.

Sfida kryesore e klientit ishte të kuptonte nëse projekti NAP kishte arritur të forconte kapacitetet institucionale dhe teknike për planifikimin e përshtatjes klimatike në Shqipëri. Vlerësimi duhej të analizonte nëse produktet e projektit ishin relevante, efektive, efikase, të qëndrueshme dhe të dobishme për veprimet e ardhshme në fushën e përshtatjes klimatike.

Detyra ishte e rëndësishme sepse procesi NAP synonte ta zhvendoste Shqipërinë nga nisma klimatike të fragmentuara drejt një agjende më sistematike dhe të integruar të përshtatjes. Prandaj, vlerësimi duhej të përcaktonte nëse projekti kishte krijuar bazat e duhura për planifikim afatgjatë të përshtatjes, zbatim në nivel bashkie, mobilizim të financimit klimatik dhe integrim të përshtatjes në planifikimin kombëtar dhe vendor të zhvillimit.

Vlerësimi duhej t’u përgjigjej disa pyetjeve strategjike:

• Cilat produkte të projektit ishin realizuar dhe sa efektivisht kishin kontribuar ato në sistemin e planifikimit të përshtatjes në Shqipëri?
• Sa mirë kishte forcuar projekti koordinimin institucional dhe kapacitetet teknike?
• Në çfarë mase ishte integruar përshtatja klimatike në planifikimin kombëtar, sektorial dhe vendor?
• Sa të dobishme ishin Planet Vendore të Përshtatjes dhe mjetet përkatëse për zbatimin në nivel bashkie?
• Cilat mësime duhet të informojnë programimin e ardhshëm të mbështetur nga UNDP, GCF dhe Qeveria në fushën e përshtatjes?

Sfida ishte gjithashtu komplekse sepse sistemi i qeverisjes klimatike në Shqipëri përfshin shumë institucione kombëtare, bashki, agjenci teknike, partnerë zhvillimorë dhe aktorë të shoqërisë civile. Vlerësimi duhej të adresonte mangësitë në të dhëna, qarkullimin institucional në nivel bashkie, informacionin e kufizuar të disagreguar, vonesat e lidhura me COVID-19, pengesat në prokurim dhe mangësitë në staf, duke respektuar njëkohësisht standardet e vlerësimit të UNDP, GCF, OECD-DAC dhe UNEG.

Civitta realizoi një vlerësim përfundimtar të pavarur, të bazuar në teori, pjesëmarrës dhe të orientuar drejt përdorimit. Vlerësimi u udhëhoq nga kërkesat e UNDP-GCF dhe e analizoi projektin sipas kritereve të OECD-DAC, përfshirë relevancën, koherencën, efektivitetin, efikasitetin, qëndrueshmërinë dhe ndikimin.

Vlerësimi integroi gjithashtu aspekte ndërsektoriale si barazia gjinore, të drejtat e njeriut, pronësia kombëtare, inovacioni, menaxhimi i njohurive, kontributi në Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe potenciali për replikim dhe zgjerim.

Civitta aplikoi një qasje me metoda të përziera që kombinoi hulumtimin në zyrë, konsultimin me palët e interesit, validimin në terren dhe krahasimin me praktika të ngjashme. Ekipi shqyrtoi kornizat strategjike kombëtare dhe më shumë se 80 dokumente të projektit, realizoi intervista me informatorë kyç me 17 palë të interesit, organizoi diskutime në fokus grupe me 20 pjesëmarrës, kreu vëzhgime të drejtpërdrejta gjatë një misioni në terren në 4 zona projekti në Shqipëri dhe e krahasoi projektin me projekte të tjera NAP të financuara nga GCF.

Elementet kryesore të qasjes përfshinë:

• Shqyrtimi i dokumenteve dhe analiza dokumentare

Civitta shqyrtoi dokumentacionin e projektit, kornizat strategjike, materialet ligjore dhe institucionale, dosjet e monitorimit, të dhënat financiare, materialet e trajnimit, raportet e zbatimit dhe produktet e projektit. Kjo i mundësoi ekipit të validonte aktivitetet e raportuara, të vlerësonte përputhshmërinë me kontekstin politik të Shqipërisë dhe agjendën e anëtarësimit në BE, si dhe të verifikonte produktet kundrejt kornizës së rezultateve të projektit.

• Teoria e Ndryshimit dhe analiza e kontributit

Teoria e Ndryshimit e projektit shërbeu si shtylla analitike e vlerësimit. Civitta përdori analizën e kontributit për të shqyrtuar se si aktivitetet e projektit kontribuuan në ndryshimet e vërejtura institucionale, politike, teknike dhe në ngritjen e kapaciteteve. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme sepse peizazhi i qeverisjes klimatike në Shqipëri përfshin shumë aktorë, nisma paralele dhe aranzhime institucionale në zhvillim.

• Intervistat me palët e interesit dhe diskutimet në fokus grupe

Ekipi mblodhi perspektiva nga UNDP, Ministria e Turizmit dhe Mjedisit, institucionet kombëtare, bashkitë, shoqëria civile, agjencitë teknike dhe palë të tjera të interesit. Kjo i mundësoi vlerësimit të përfshinte si perspektivat strategjike në nivel kombëtar, ashtu edhe realitetet e zbatimit në nivel vendor.

• Vëzhgimet në terren

Vëzhgimet e drejtpërdrejta në bashki të përzgjedhura shqiptare ndihmuan në validimin e relevancës praktike të Planeve Vendore të Përshtatjes dhe në kuptimin se si planifikimi i përshtatjes po përkthehej në veprime vendore.

• Qasja e bazuar në barazinë gjinore dhe të drejtat e njeriut

Civitta aplikoi një lente të ndjeshme ndaj gjinisë dhe të bazuar në të drejtat e njeriut gjatë gjithë vlerësimit. Kjo përfshiu vëmendje ndaj pjesëmarrjes, përfshirjes, parimeve Leave No One Behind, barazisë gjinore, grupeve të cenueshme dhe disponueshmërisë së të dhënave të disagreguara. Vlerësimi gjithashtu shqyrtoi Planin e Veprimit për Gjininë të projektit dhe analizoi shkallën në të cilën konsideratat për gjininë dhe përfshirjen sociale ishin të integruara në planifikimin e përshtatjes.

• Triangulimi dhe validimi

Aty ku kishte mangësi në të dhëna, Civitta trianguloi intervistat, gjetjet nga fokus grupet, vëzhgimet në terren, të dhënat administrative dhe dokumentet e projektit. Kjo forcoi besueshmërinë e gjetjeve dhe i mundësoi ekipit të kualifikonte konkluzionet aty ku evidenca ishte e paplotë.

• Rekomandime praktike

Vlerësimi u konceptua për të mbështetur të nxënit dhe programimin e ardhshëm. Prandaj, Civitta zhvilloi rekomandime të fokusuara në institucionalizimin e koordinimit për përshtatjen, përmirësimin e angazhimit të sektorit privat dhe bashkive, forcimin e sistemeve të monitorimit dhe të dhënave, mbështetjen e mobilizimit të financimit klimatik dhe sigurimin e vazhdimësisë së zbatimit të procesit NAP.

Vlerësimi konstatoi se projekti NAP ishte një performues i fortë ndër projektet e gatishmërisë të GCF. Ai i përmbushi rezultatet e synuara me mangësi të vogla dhe mori një vlerësim të përgjithshëm të performancës së projektit prej 5. Projekti u vlerësua lart në disa kritere, përfshirë relevancën, koherencën, efektivitetin, efikasitetin dhe fushat ndërsektoriale si barazia gjinore, të drejtat e njeriut dhe monitorimi e vlerësimi.

• Realizim i fortë i produkteve të projektit

Projekti realizoi me sukses pothuajse të gjitha produktet e planifikuara, me më shumë se 98% të produkteve të përfunduara. Këto përfshinë Strategjinë dhe Planin e Zbatimit të NAP, Planin e Veprimit për Gjininë, Planin e Zbatimit, kornizën e monitorimit dhe vlerësimit, dhe tetë Plane Vendore të Përshtatjes. Tetë Planet Vendore të Përshtatjes tejkaluan objektivat fillestare dhe gjashtë prej tyre u miratuan zyrtarisht nga këshillat bashkiakë.

• Përmirësim i koordinimit institucional

Projekti mbështeti forcimin e strukturave të koordinimit, përfshirë Grupin Ndërministror të Punës për Ndryshimet Klimatike. Ai ndihmoi në formalizimin e proceseve të planifikimit të përshtatjes dhe ofroi udhëzime teknike, analiza të rrezikut dhe mjete praktike për financimin klimatik dhe monitorimin. Këto produkte kontribuuan në koordinim më të fortë ndërmjet ministrive dhe bashkive.

• Integrimi i përshtatjes klimatike në planifikim dhe buxhetim

Vlerësimi konstatoi se projekti NAP ndihmoi në zhvendosjen e përshtatjes përtej sektorit të mjedisit dhe në integrimin e saj në planifikimin më të gjerë ekonomik, infrastrukturë, bujqësi, energji, turizëm dhe në proceset e buxhetimit afatmesëm. Kjo përfaqësoi një kalim nga nisma klimatike të izoluara drejt një agjende më të integruar dhe sistemike të përshtatjes në Shqipëri.

• Përdorim efikas i burimeve

Projekti u vlerësua si shumë efikas. Deri në korrik 2025, 94.8% e buxhetit prej 2.998 milion USD ishte ekzekutuar. Projekti funksionoi me një strukturë menaxhimi të lehtë dhe përdori menaxhim adaptiv për të rialokuar burime drejt produkteve shtesë, përfshirë tetë Planet Vendore të Përshtatjes dhe trajnimet në nivel nën-kombëtar.

• Forcimi i gatishmërisë për financim klimatik

Projekti përmirësoi gatishmërinë e Shqipërisë për të mobilizuar financim për përshtatje. Ai prodhoi një plan zbatimi të NAP, concept notes për financim ndërkombëtar klimatik dhe një portofol prej 66 pre-concept notes të harmonizuara me Planet Vendore të Përshtatjes, monitorimin, vlerësimin dhe dizajnin e të nxënit, si dhe strukturat e koordinimit. Kjo krijoi rrugë më të qarta për financim të ardhshëm nga burime si GCF, Adaptation Fund, GEF, BE dhe programe të mbështetura nga donatorët.

• Përmirësim i planifikimit vendor për përshtatje

Në nivel bashkie, projekti u dha qeverive vendore mjete praktike për të identifikuar rreziqet klimatike, për të prioritizuar masat e përshtatjes, për të integruar veprimet në planet vendore dhe afatmesme, si dhe për të avokuar për financim. Planet Vendore të Përshtatjes ndihmuan në decentralizimin e veprimit klimatik dhe në përkthimin e prioriteteve kombëtare të përshtatjes në rrugë zbatimi vendore.

• Përfitime për barazinë gjinore dhe përfshirjen sociale

Projekti avancoi planifikimin e ndjeshëm ndaj gjinisë përmes Planit të Veprimit për Gjininë dhe pjesëmarrjes më të gjerë të grupeve të grave, shoqërisë civile, akademisë dhe aktorëve vendorë. Vlerësimi identifikoi gjithashtu mangësi të mbetura në të dhënat e disagreguara dhe në analizën ndërsektoriale, duke rekomanduar sisteme më të forta për të gjurmuar barazinë gjinore dhe rezultatet e Leave No One Behind gjatë zbatimit.

• Ndikimi afatgjatë

Ndikimi afatgjatë i projektit qëndron në bazën institucionale dhe teknike që ai krijoi për agjendën e përshtatjes në Shqipëri. Projekti prodhoi mjete planifikimi, mekanizma koordinimi, instrumente monitorimi dhe rrugë financimiqë mund të mbështesin reziliencën klimatike përtej periudhës së projektit. Megjithatë, vlerësimi gjithashtu vuri në dukje se ndikimi i plotë afatgjatë varet nga financimi i vazhdueshëm, mandatet më të forta institucionale, pronësia bashkiake dhe përdorimi i rregullt i kornizës së monitorimit, vlerësimit dhe të nxënit në proceset e punës së qeverisë.

Vlerësimi tregoi se planifikimi i përshtatjes klimatike kërkon koordinim të fortë ndërmjet niveleve kombëtare dhe vendore. Bashkitë shpesh prioritizojnë nevoja të menjëhershme dhe praktike si përmbytjet, erozioni dhe mungesa e ujit, ndërsa institucionet kombëtare fokusohen në strategji afatgjata, sisteme buxhetore, harmonizim me BE-në dhe angazhime ndërkombëtare klimatike. Vlerësimi i Civitta-s tregoi se koordinimi vertikal i strukturuar, planifikimi i përbashkët dhe konsultimet iterative mund të lidhin nevojat e menjëhershme vendore me objektivat kombëtare afatgjata për reziliencë.

Një mësim i dytë kryesor ishte se mangësitë në të dhëna mund të kufizojnë vlerësimin e plotë të opsioneve të përshtatjes, veçanërisht për analizën kosto-përfitim. Projekti i adresoi këto mangësi përmes formateve të standardizuara, analizës hapësinore të bazuar në GIS, validimit nga ekspertët dhe shqyrtimit dokumentar, megjithëse disa masa të lidhura me infrastrukturën ende kërkojnë studime më të detajuara fizibiliteti në terren.

Një mësim i tretë kryesor ishte se caktimi i institucioneve përgjegjëse për secilin veprim të përshtatjes përmirëson llogaridhënien, pronësinë dhe koordinimin ndërsektorial. Ndarja e qartë e përgjegjësive ndihmoi në uljen e paqartësive dhe e bëri më të lehtë ndjekjen e zbatimit.

Ekspertiza e Civitta-s bëri dallim duke kombinuar ekspertizën në vlerësim, njohuritë mbi përshtatjen klimatike, analizën institucionale, vlerësimin e ndjeshëm ndaj gjinisë dhe përvojën praktike me programe të financuara nga donatorët. Ky kombinim i mundësoi ekipit ta vlerësonte projektin në disa nivele, përfshirë relevancën strategjike, ndryshimin institucional, cilësinë teknike, dobishmërinë për bashkitë, gatishmërinë financiare dhe qëndrueshmërinë.

Vlerësimi nuk analizoi vetëm nëse produktet ishin realizuar. Ai shqyrtoi gjithashtu nëse këto produkte kishin krijuar kushtet për planifikim, financim dhe zbatim afatgjatë të përshtatjes. Përdorimi nga Civitta i metodave të përziera, analizës së kontributit, kritereve OECD-DAC dhe standardeve të vlerësimit të harmonizuara me GCF ndihmoi që gjetjet të ishin të bazuara në evidencë, të besueshme dhe të dobishme për programimin e ardhshëm.

Metodologjia është relevante për qeveri të tjera, agjenci të OKB-së, partnerë ndërkombëtarë të zhvillimit, institucione të financimit klimatik dhe klientë të sektorit publik që punojnë në përshtatjen klimatike, reziliencën, qeverisjen mjedisore, reformën institucionale, planifikimin bashkiak, monitorimin dhe vlerësimin, si dhe gatishmërinë për financim klimatik.